Historische preekstoel in de Dedemsvaartse Hervormde kerk

 

Preekstoel in Hervormde kerk

De Nederlandse Hervormde kerk aan de Hoofdvaart te Dedemsvaart werd in 1834 gebouwd. Ruim vijftig jaar geleden, in 1959 is het interieur van de kerk gemoderniseerd waarbij toentertijd een moderne preekstoel geplaatst is. De oude preekstoel uit de begintijd van de kerk voldeed niet meer aan de eisen van die tijd, deze werd afgebroken en afgevoerd. Na de restauratie van de buitenzijde van het kerkgebouw in 1982 werd ook de binnenzijde gerestaureerd, zoveel mogelijk in de vroegere stijl. De moderne preekstoel paste ook niet meer bij de gerestaureerde binnenzijde van de kerk. Er werd gezocht naar een stijlvolle passende preekstoel. En zo kreeg men contact met de eigenaar van de buiten gebruik gestelde preekstoel van de eveneens buiten gebruik gestelde Nieuwe Zijds Kapel van Amsterdam. Deze preekstoel bleek geschikt voor de Hervormde kerk van Dedemsvaart en in 1988 kreeg die preekstoel een plaats in de kerk. Na plaatsing bleken de historische preekstoel en het interieur, ondanks de verschillende stijlen, goed bij elkaar te passen. In Dedemsvaart is door het aannemersbedrijf gebr. Lubbers een eenvoudig van vorm maar toch zeer smaakvol royaal klankbord boven de preekstoel vervaardigd.

 

Nieuwe Zijds Kapel te Amsterdam

Deze kapel dateert uit de 14e eeuw. Na de reformatie was er behoeft aan een preekstoel. De preekstoel uit de Nieuwe Zijds Kapel dateert uit het jaar 1630 en lijkt sterk op de preekstoel van de Amsterdamse Westerkerk en op de kuip van de preekstoel in de Amsterdamse Oude Kerk. De oude gotische Nieuwe Zijds Kapel, die stond tussen de Kalverstraat en het Rokin, is in 1912 wegens bouwvalligheid vervangen door een eenvoudiger kapel. In die vernieuwde Nieuwe Zijds Kapel kreeg de preekstoel uit 1630 wel weer een plaats.

Van het overige meubilair van de afgebroken kapel verhuisde het tochtportaal naar de Oude Kerk en kreeg de gotische orgelkas een plaats in een kerk van Jutphaas; de beschilderde orgelluiken bevinden zich thans in het museum ”Het Catharijne Convent” te Utrecht.

 

De preekstoel op oude afbeeldingen

Naast de genoemde orgelluiken uit de voormalige Nieuwe Zijds Kapel, bezit het Utrechtse museum ”Het Catharijne Convent” ook nog twee schilderijen met het interieur van de kapel. Op die beide schilderijen is de preekstoel te zien. Deze schilderijen dateren uit het midden van de 17e eeuw. (Zie daarvoor het artikel van P. Dirkse ”De Nieuwe Zijds Kapel en de inrichting in de 17e eeuw”, dat in het tijdschrift Spiegel Historiael is verschenen in 1977 nr.12 pag. 9-16). In het Amsterdamse gemeentearchief bevinden zich gravures met daarop de voormalige Nieuwe Zijds Kapel en gravures met het interieur van de voormalige kapel. Op de gravures van het interieur is de preekstoel goed te zien. Ook is er een foto van de preekstoel in de vernieuwde kapel van na 1912. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is de Nieuwe Zijds Kapel buiten gebruik gesteld. De preekstoel werd terzijde gesteld, maar het klankbord bleef in de kapel.

De buiten gebruik gestelde Nieuwe Zijds Kapel in Amsterdam is te midden van de hedendaagse bebouwing nog enigszins te herkennen, met name aan de thans nog bestaande toegangsportieken aan het Rokin en in de Enge Kapelsteeg.

 

Beschrijving van de historische preekstoel

Van de preekstoel in de Hervormde kerk aan de Hoofdvaart is de kuip het oudst, deze dateert uit de gouden eeuw (1630). De kuip is zeskantig van vorm en heeft op elke hoek een pilaar van 84 cm lengte in Corinthische stijl. De pilaren hebben verticale groeven, cannelures genoemd. Het onderste gedeelte van die pilaren heeft kwabvormige ornamenten, terwijl de bovenkant een rijk bewerkte bekroning heeft. De bovenrand van de kuip van de preekstoel heeft rondom een bewerkte sierlijst. Op de hoeken van de kuip bevinden zich achter de pilaren paneelhouders met fantasiemotieven. De verticale rechthoekige panelen zijn onderverdeeld in twee boven elkaar geplaatste verticale kleinere rechthoeken, alles symmetrisch. De rand van de bodemplaat van de kuip is naar alle zijden iets uit stekend en met houtsnijwerk bewerkt. Het onderstuk van de kuip heeft naar onderen toe zes bolrond (convex)  gebogen bewerkte stijlen, met een gestileerde kop aan de bovenkant van die stijlen, ze bevinden zich net onder de rand van de kuipbodem. Tussen deze zes gebogen stijlen bevinden zich zes eveneens naar binnen toelopende convex gebogen ondervlakken, elk met een wapenschildachtige versiering. De gehele kuip rust op een naar onderen toe smaller wordende zeskantige forse houten pilaar, geflankeerd door zes ronde steunzuiltjes. Het geheel staat op een houten fundament. Opvallend is dat zowel de kuip van de preekstoel in de Amsterdams Westerkerk en die in Grote of St. Stevenskerk in Nijmegen ook een dergelijk onderstuk hebben. Maar bij deze zijn de onderste zuiltjes bewerkt (er is wel verondersteld dat de gladde ronde zuiltjes onder de Dedemsvaartse preekstoel uit een latere periode zijn, zij zouden een eenvoudiger vervanging zijn van ooit ook hier bestaand hebbende bewerkte steunzuiltjes). Anders dan de kuip van de preekstoelen in de Dedemsvaartse kerk, de Westerkerk en de Oude Kerk van Amsterdam heeft de Nijmeegse preekstoel bewerkte panelen. De preekstoeltrap van Dedemsvaart heeft twee op bewerkte houten stijlen rustende leuningen en draait naar rechts, maar ook iets naar voren. De preekstoel stond immers in de oude Nieuwe Zijds Kapel tegen een pilaar. De trap is herkenbaar op de oude gravures. De binnenzijde heeft een verstelbare bodem en een zetel. Het met houtsnijwerk versierde rugstuk is anders van stijl dan de preekstoel zelf.

 

Maker van de preekstoel
Het is niet bekend wie de maker van de preekstoel is geweest. De preekstoel heeft met die van de Westerkerk de meeste overeenkomsten, maar ook daarvan is de maker niet bekend. De kuip van de preekstoel van de Oude Kerk heeft een sterke gelijkenis met de Dedemsvaartse preekstoel. Maker van de preekstoel van de Oude Kerk is Jan Pietersz. In de gildeboeken van Amsterdam komt in die tijd de naam Jan Pietersz voor, deze was evenals zijn vader kistenmaker (meubelmaker). De preekstoel in de Grote of St. Stevenskerk komt ook uit Amsterdam en is gemaakt door Joost Jacobse.  

 

Tenslotte

De oude ruim 380 jaar oude preekstoel uit de voormalige Nieuwe Zijds Kapel heeft een passende en waardige plaats gekregen in de Hervormde kerk aan de Hoofdvaart.

HenkJan Krikke

                                                                                                                                   

 

N.B.

1. Anders dan werd vermeld in Spiegel Historiael 1977, wordt het schilderij ”Interieur van de Nieuwe Zijds Kapel” thans toegeschreven aan H.J. van Baden (Info mevr. T. Kootte conservator van  museum Het Catharijne Convent te Utrecht). Het betreft een olieverf op doek 73 x 91 cm, 1657-1658, en heeft inventarisnr. RMCC s 11 (Rijksmuseum het Catharijne Convent schilderij 11)

2. In het artikel in het blad ”Ons Amsterdam” 1976 pag.106 wordt gesteld dat de preekstoel in de Nieuwe Zijds Kapel ruim 200 jaar geleden werd overgebracht vanuit de kerk van Diemen. Helaas blijkt dit maar een eenmalige vermelding, zonder bronaanduiding. Gezien de gelijkenis met de preekgestoelten in de andere genoemde Amsterdamse kerken dient deze mededeling met enige reserve te worden gelezen.

 

Bronnen

- Gemeentearchief Amsterdam

- Foto- en prentencollectie van het gemeentearchief Amsterdam

- Tijdschrift ”Ons Amsterdam”, diverse jaargangen

- P. Dirkse; De Nieuwe Zijds Kapel en de inrichting in de 17e eeuw.  Spiegel Historiael 1977, nr.12 pag.       

   9-16

- J. Drent; Hier in het stille veld, 150 jaar Hervormde Gemeente te Dedemsvaart. (Dedemsvaart 1984)

- H.D.J. Krikke; Eeuwenoude Amsterdamse preekstoel in Hervormde kerk te Dedemsvaart. In  

   Nieuwsbrief Stichting Drents-Overijsselse Kerken (Delden, april 2001)